Καθένας που διαβάζει τη Βίβλο, ερμηνεύει το κείμενό της. Ατυχώς, όμως, η Βίβλος δεν είναι πάντοτε εύκολο να κατανοηθεί. Ακόμη και όταν το κείμενο φαίνεται στρωτό, ίσως νιώθουμε αβεβαιότητα κατά πόσον η ερμηνεία μας είναι ορθή. Όλοι θέλουμε να χειριζόμαστε το λόγο του Θεού με το σεβασμό που του ανήκει και, βέβαια, δεν θέλουμε να διαβάζουμε πράγματα που δεν υπάρχουν εκεί. Γι' αυτούς τους λόγους, καθώς διαβάζουμε τα κείμενα, χρειάζεται να εφαρμόζουμε τα βασικά κλειδιά της ερμηνευτικής. Στην πραγματικότητα πρόκειται για πολύ απλές αρχές που ισχύουν για τη σωστή ανάγνωση κάθε γραπτού.
1. Τι είχε στο νου του ο συγγραφέας;
Όταν μελετούμε τη Βίβλο, πρέπει να ψάχνουμε για τη σκέψη που είχε ο συγγραφέας όταν έγραφε, και όχι να κάνουμε το κείμενο "να λέει" ό,τι εμείς σκεφτόμαστε. Όταν η ερμηνεία που δίνει ο αναγνώστης συγκρούεται με εκείνη του συγγραφέα, τότε ο αναγνώστης έχει λάθος. Συνεπώς ανήκει σ' εμάς ν' ανακαλύψουμε αυτό το νόημα. Αν και αυτή η αρχή φαίνεται τόσο ξεκάθαρη, πρέπει να λάβουμε υπόψη μας δύο σημεία:
Πρώτο, ποιος είναι ο συγγραφέας και πώς αποκαλύπτουμε την πρόθεσή του. Αυτό είναι περισσότερο σύνθετο απ' όσο φαίνεται αρχικά, ακόμη και όταν γνωρίζουμε το όνομα του συγγραφέα (Μωυσής, Παύλος κ.λπ.). Βλέπετε δε μπορούμε να βρούμε και να ρωτήσουμε τον Παύλο, αν όταν έγραφε το χωρίο Ρωμαίους 7/ζ/21-25, αναφερόταν για άνθρωπο χριστιανό ή όχι. Μπορούμε ν' απαντήσουμε σε τέτοιες ερωτήσεις μόνο τοποθετώντας τον εαυτό μας στο χρονικό σημείο που ο συγγραφέας πρωτοέγραψε, και ρωτώντας τι ήθελε να πει.
Το δεύτερο σημείο έχει να κάνει με το μοναδικό χαρακτήρα της Βίβλου ως λόγου του Θεού. Όπως γράφει ο Πέτρος, "δεν ήλθε ποτέ προφητεία εκ θελήματος ανθρώπου, αλλ' υπό του Πνεύματος του Αγίου κινούμενοι ελάλησαν οι άγιοι άνθρωποι του Θεού" (Β' Πέτρ. 1/α/21). Με άλλα λόγια, τελικός συγγραφέας της Βίβλου είναι ο ίδιος ο Θεός κι αυτή η σπουδαία αλήθεια έχει τεράστια σημασία για τον τρόπο που καταλαβαίνουμε το γραπτό Του.
***
Ας δούμε ένα παράδειγμα από το βιβλιό του Ωσηέ, που στο 11/ια/1 γράφει: "Ότε ο Ισραήλ ήτο νήπιον, τότε εγώ ηγάπησα αυτόν, και εξ Αιγύπτου εκάλεσα τον υιόν μου".
Συγγραφέας αυτού του κειμένου, σύμφωνα με το πρώτο εδάφιο του βιβλίου, είναι ο ομώνυμος Προφήτης. Αλλά πώς μπορούμε να ξέρουμε τι εννοούσε όταν έγραφε αυτό το χωρίο; Καθώς γνωρίζουμε σε ποια εποχή περίπου έζησε και το ευρύτερο περιεχόμενο ολόκληρου του βιβλίου, αντιλαμβανόμαστε ότι αναφέρεται στην έξοδο του λαού Ισραήλ από την Αίγυπτο, όπως αυτή περιγράφεται στο βιβλίο της Εξόδου.
Στο Ματθαίο 2/β/15, όμως, βλέπουμε ότι ο Ευαγγελιστής εφαρμόζει αυτό το χωρίο του Προφήτη στον Κύριο Ιησού, που ως νήπιο επέστρεψε από την Αίγυπτο στην Ιουδαία. Αυτό δεν ταιριάζει μ' εκείνα που είχε στο νου του ο Ωσηέ όταν έγραφε την προφητεία, όμως διαβάζοντας το χωρίο στο πλαίσιο ολόκληρης της Βίβλου, διακρίνουμε την πρόθεση του τελικού Συγγραφέα, δηλαδή του ίδιου του Θεού, και βλέπουμε ότι χρησιμοποιεί μια αναλογία ανάμεσα στο λαό Ισραήλ - τον υιό του Θεού που ελευθερώθηκε από την Αίγυπτο, και τον Ιησού - τον Υιό του Θεού που επέστρεψε από την Αίγυπτο. Αυτό είναι ένα σύστημα που το βρίσκουμε σε όλο το Ευαγγέλιο του Ματθαίου.
2. Δεν διαβάζουμε τα χωρία έξω από το συμφραζόμενο
Όπως συμβαίνει με όλα τα βιβλία, πρέπει να καταλάβουμε το σύνολο προκειμένου να κατανοήσουμε τα μέρη. Αυτή η αρχή δεν μας απαγορεύει βέβαια να πάμε στη μέση της Επιστολής προς Ρωμαίους, για να διαβάσουμε π.χ. μια περικοπή σχετική με την αμαρτία. Όμως μας συμβουλεύει να το κάνουμε μόνο αφού προηγούμενα έχουμε αποκτήσει μια στοιχειώδη κατανόηση, του πώς η συγκεκριμένη διδασκαλία του Παύλου για την αμαρτία, ταιριάζει με το μήνυμα ολόκληρου του βιβλίου.
Υπάρχει σοβαρός κίνδυνος όταν διαβάζουμε μικρά αποσπάσματα των Γραφών. Όταν για παράδειγμα διαβάζουμε τα λόγια του Παύλου στην Α' Κορινθίους 7/ζ/27: "Είσαι δεδεμένος με γυναίκα; Μη ζήτει λύσιν. Είσαι λελυμένος από γυναικός; Μη ζήτει γυναίκα" χωρίς να λάβουμε υπόψη ολόκληρο το συμφραζόμενο, ειδικότερα μάλιστα τη συμβουλή του Παύλου στο χωρίο 9, κινδυνεύουμε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι η Βίβλος συστήνει την αγαμία, κι αυτό θα είναι λάθος.
***
Στο χωρίο Γένεσις 50/ν/20 ο Ιωσήφ λέει: "σεις μεν εβουλεύθητε κακόν εναντίον μου^ ο δε Θεός εβουλεύθη να μεταστρέψη τούτο εις καλόν, διά να γείνη καθώς την σήμερον, ώστε να σώση την ζωήν πολλού λαού". Ας προσπαθήσουμε να δούμε τη σημασία αυτών των λόγων μέσα στο συμφραζόμενό τους, πρώτα το στενό, δηλαδή στα πλαίσια του βιβλίου της Γένεσης, και μετά στο ευρύτερο, δηλαδή ολόκληρη τη Βίβλο.
Από το άμεσο συμφραζόμενο καταλαβαίνουμε ότι ο Ιωσήφ απευθύνεται στους αδελφούς του αμέσως μετά το θάνατο του πατέρα του. Για να καταλάβουμε όμως πού αναφέρεται, χρειάζεται να έχουμε διαβάσει ολόκληρη την ιστορία του Ιωσήφ, που βρίσκεται στα κεφάλαια 37/λζ έως 50/ν του βιβλίου της Γένεσης. Εκεί βλέπουμε πώς οι αδελφοί του προσπάθησαν ν' απαλλαγούν από αυτόν, πουλώντας τον σε Μαδιανήτες εμπόρους, οι οποίοι τον πήγαν και τον πούλησαν ως δούλο στην Αίγυπτο. Επίσης βλέπουμε πώς ο Θεός εκμεταλλεύτηκε τις κακές τους πράξεις προκειμένου να τον ανεβάσει σε θέση εξουσίας, από την οποία θα μπορούσε να σώσει την οικογένειά του.
Όταν όμως απλωθούμε ακόμη περισσότερο, βλέπουμε ότι ο Θεός είχε δώσει στον Αβραάμ υπόσχεση για πολυάριθμους απογόνους και δική τους γη. Η δήλωση του Ιωσήφ, λοιπόν, εξηγεί πώς ο Θεός έδρασε προκειμένου να σώσει τους απογόνους του Αβραάμ από την πείνα και τελικά να διατηρήσει τη γενεαλογική γραμμή και να εκπληρώσει την υπόσχεσή Του.
Αλλά ακόμη δεν τελειώσαμε. Καθώς το τελικό πλαίσιο κάθε βιβλικής περικοπής, όπως είπαμε, είναι ολόκληρη η Βίβλος, στη μελέτη μας συναντούμε και άλλα παράλληλα χωρία με αυτή τη δήλωση του Ιωσήφ, σπουδαιότερο από τα οποία είναι το Πράξεις 2/β/22-24, όπου ο Πέτρος εξηγεί πως αν και ο Ιησούς φονεύθηκε από τους εχθρούς Του, όμως ο Θεός χρησιμοποίησε τις πράξεις τους, για να σώσει πολλούς από τις αμαρτίες τους.
Είναι καλό, λοιπόν, να διαβάζουμε ολόκληρα τα βιβλία της Γραφής. Αν μπορούμε να καθίσουμε για δυο ή τρεις ώρες διαβάζοντας ένα μυθιστόρημα, ας δοκιμάσουμε να κάνουμε το ίδιο για το βιβλίο του Ησαΐα ή τις Πράξεις των Αποστόλων. Όταν διαβάζουμε μικρές περικοπές, πρέπει να το κάνουμε αφού πρώτα έχουμε υπόψη μας ένα διάγραμμα ολόκληρου του βιβλίου.
***
Ακόμη είναι χρήσιμο να προσέχουμε τη μορφή του συμφραζόμενου, καθώς μπορεί να διαφέρει από το ένα στο άλλο βιβλίο της Γραφής. Το συμφραζόμενο των ιστορικών βιβλίων διαμορφώνεται από τη ροή των γεγονότων της ιστορίας. Στις Επιστολές, η μια ιδέα προκύπτει από μια προηγούμενη. Τα κεφάλαια 10-31/ι-λα του βιβλίου των Παροιμιών είναι μια χαλαρή συλλογή ιδεών, όπου μια παροιμία π.χ. για την οκνηρία ακολουθείται από δύο που αναφέρονται στη γλώσσα και μετά μια άλλη μιλάει πάλι για την οκνηρία.
Συνεπώς, σε όλα τα βιβλία πρέπει να έχουμε αντίληψη ολόκληρου του βιβλίου, καθώς διαβάζουμε οποιοδήποτε τμήμα του, και να βλέπουμε πώς ταιριάζει η περικοπή που διαβάζουμε μέσα στο μήνυμα ολόκληρου του βιβλίου, κι ακόμη μέσα σε ολόκληρη τη Βίβλο.
Τα παραπάνω ίσως ακούγονται δύσκολα όμως δεν είναι έτσι. Η ικανότητά μας να διαβάζουμε τη Βίβλο μέσα στο ευρύτερο πλαίσιό της, αυξάνεται όσο περισσότερο χρόνο ξοδεύουμε για τη μελέτη της.
3. Το ιστορικό και πολιτιστικό υπόβαθρο της Βίβλου
Η Βίβλος γράφτηκε αιώνες πριν από εμάς και κάτω από ξένες κουλτούρες. Έτσι, για ν' ανακαλύψουμε το νόημα του συγγραφέα, πρέπει να μάθουμε να διαβάζουμε το γραπτό του, όπως θα το έκανε κάποιος άνθρωπος εκείνης της εποχής. Εφοδιασμένη με τις κατάλληλες πληροφορίες, η φαντασία μας θα μας πάει πίσω στα χρόνια του Μωυσή, του Δαβίδ, του Σολομώντα ή του Παύλου. Αλλά, πώς μπορούμε να το κάνουμε αυτό;
Είναι καλό να χρησιμοποιούμε βιβλικά λεξικά και εγκυκλοπαίδειες, όπως και άλλα σχετικά βοηθήματα, που μπορούν να μας δώσουν αντίληψη του πολιτιστικού και ιστορικού πλαισίου των βιβλικών χρόνων. Ας δούμε πάλι ένα παράδειγμα:
***
Η Βίβλος συχνά παρουσιάζει τον Κύριο χρησιμοποιώντας περίεργες εικόνες, όπως "ο ποιών τα νέφη άμαξαν αυτού^ ο περιπατών επί πτερύγων ανέμων" κ.λπ. (βλέπε Ψαλμ. 18/ιη/7-15, 68/ξη/4, 104/ρδ/3, Ναούμ 1/α/3). Θα βοηθούσε την κατανόησή μας αν ξέραμε ότι οι γειτονικοί λαοί του Ισραήλ, συχνά απεικόνιζαν τον θεό Βάαλ να κάνει τους πολέμους του επιβαίνοντας σ' ένα άρμα από σύννεφα. Καθώς οι βιβλικές εικόνες γράφτηκαν στο ίδιο πολιτιστικό περιβάλλον της αρχαίας Εγγύς Ανατολής, αντιλαμβανόμαστε ότι και το νέφος στο οποίο παρουσιάζεται να επιβαίνει ο Θεός, δεν είναι ένα λευκό χνουδωτό συννεφάκι, όπως φαντάστηκαν διάφοροι αγιογράφοι, αλλά ένα πολεμικό άρμα. Επιπλέον, η χρήση των εικόνων αυτών αποτελούσε πρόκληση για τους Ισραηλίτες που είχαν στραφεί στη λατρεία του Βάαλ, ώστε να επιστρέψουν και να λατρεύουν τον Γιαχβέ, τον "καθήμενο επί των χερουβείμ".
Αλλά και στην Κ.Δ., όταν λέει ότι ο Ιησούς πρόκειται να επιστρέψει στη γη "ερχόμενος επί των νεφελών του ουρανού μετά δυνάμεως και δόξης πολλής" (Ματθ. 24/κδ/50) ή "ιδού έρχεται μετά των νεφελών" (Αποκ. 1/α/7) πρέπει να κατανοούμε ότι πρόκειται για μια δυναμική εκδήλωση θείου μεγαλείου και κρίσης.
4. Το λογοτεχνικό είδος, η γραμματική και η σύνταξη
Η Βίβλος περιέχει διάφορα φιλολογικά είδη, όπως ιστορία, ποίηση, προφητεία, παροιμίες, παραβολές, επιστολές κ.λπ. Είναι βασικό να γνωρίζουμε το φιλολογικό είδος της περικοπής που διαβάζουμε, για να την κατανοήσουμε σωστά.
Και πάλι βοηθητικά είναι τα διάφορα υπομνήματα, σχολιολόγια και εισαγωγές, που έγραψαν πιστοί μελετητές και μπορεί να βρει κανείς στα θρησκευτικά βιβλιοπωλεία.
Είναι καλό να διαβάζουμε προσέχοντας όλες της τις λεπτομέρειες (συνδέσμους, χρόνους των ρημάτων, προσδιορισμούς ονομάτων κ.λπ.). Λέξεις όπως τα "και", "αλλά", "λοιπόν", βοηθούν τον αναγνώστη ν' αντιληφθεί την αλληλεξάρτηση μεταξύ των διαφόρων εννοιών, ιδιαίτερα μάλιστα καθώς το νόημα της Βίβλου δεν βρίσκεται σε απομονωμένες λέξεις, αλλά στις προτάσεις και στο συμφραζόμενο.
***
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Ψαλμός 131/ρλα', ένα ποίημα με την ειδική μορφή του παραλληλισμού. Εδώ οι προτάσεις έρχονται σαν ηχώ η μια στην άλλη, επεκτείνοντας και τονίζοντας τις βασικές έννοιες, ώστε να γίνει περισσότερο κατανοητή η πρόθεση του ποιητή. Κάτω από αυτή τη μορφή σύνταξης, οι πρώτες τρεις προτάσεις του πρώτου εδαφίου, διατυπώνουν μια αλήθεια: "Κύριε, η καρδιά μου δεν περηφανεύτηκε, τα μάτια μου δεν είναι υπεροπτικά^ δεν βλέπω τον εαυτό μου ανάμεσα σε πράγματα και υποθέσεις που ξεπερνούν την πραγματική μου κατάσταση", και ο Δαβίδ διαχωρίζει τον εαυτό του από την περηφάνια σε τρεις ξεχωριστές περιοχές: τον εσωτερικό του κόσμο (καρδιά), τις διαθέσεις του για τους άλλους (μάτια) και τις πράξεις του.
Το "βεβαίως" με το οποίο αρχίζει το δεύτερο εδάφιο, εισάγει μια ισχυρή αντίθεση ανάμεσα στην περηφάνια, που περιγράφτηκε στο πρώτο εδάφιο, και τη δική του στάση, που εκφράζεται στο δεύτερο: "υπέταξα και καθησύχασα την ψυχήν μου, ως το απογεγαλακτισμένον παιδίον πλησίον της μητρός αυτού^ η ψυχή μου είναι εν εμοί ως απογεγαλακτισμένον παιδίον". Επιπλέον, η χρήση από τον ψαλμωδό μετοχής παρακειμένου, δείχνει ότι η εμπιστοσύνη που τρέφει στον Θεό είναι ριζωμένη στο παρελθόν και συνεχίζει στο παρόν.
Στο τελικό χωρίο του Ψαλμού ο ποιητής χρησιμοποιεί προστακτική, προκειμένου να επεκτείνει και στους συνανθρώπους του την εφαρμογή των αληθειών που παρουσίασε στα πρώτα δύο χωρία: "Ας ελπίζη ο Ισραήλ επί τον Κύριον, από του νυν και έως του αιώνος".
Βέβαια οι περισσότεροι σήμερα δε μπορούν να διαβάσουν το εβραϊκό κείμενο της Π.Δ. ή το αρχαίο ελληνικό της Κ.Δ., όπως απαιτεί μια σοβαρή γραμματική και συντακτική μελέτη. Γι' αυτό το λόγο, προκειμένου να κατανοήσουμε σήμερα το αρχαίο κείμενο, είναι βοηθητικό να έχουμε στη διάθεσή μας και να συγκρίνουμε μεταξύ τους διάφορες μεταφράσεις, όπου λόγιοι άνθρωποι προσπαθούν να αποδώσουν, όσο πιο πιστά μπορούν, το πρωτότυπο.
5. Δεν πρέπει να παρασυρόμαστε από την πείρα μας
Κάποιοι συνηθίζουν, όταν βρίσκουν μια περικοπή -ακόμη και απομονωμένη από το συμφραζόμενό της- που μοιάζει να υποστηρίζει τις απόψεις ή επιθυμίες τους, να παραγνωρίζουν την υπόλοιπη βιβλική διδασκαλία, κάνοντας έτσι την επιθυμία τους "κριτή" της βιβλικής αλήθειας.
Ένας άλλος τρόπος που η πείρα ωθεί σε παρερμηνεία της Γραφής, είναι μέσω της πολιτιστικής αλλοίωσης, επειδή, υποσυνείδητα, διαβάζουμε τη Βίβλο σαν ένα βιβλίο του δικού μας πολιτισμού. Έτσι έχουν διαμορφωθεί διάφορες "εκκλησίες" δυτικού ή ανατολικού τύπου (βυζαντινές, λατινικές, ελληνόρυθμες, αφρικανικές, κορεάτικες κ.λπ.), με διαφορετική μουσική, αρχιτεκτονική, τύπους λατρείας κ.ά. Το φαινόμενο αυτό είναι αναπόφευκτο ως ένα σημείο, όμως γίνεται κακό από τη στιγμή που αποφασίζουμε -ενσυνείδητα ή υποσυνείδητα, αδιάφορο- να κάνουμε "μέτρο" και να επιβάλουμε τις δικές μας απόψεις και συνήθειες, και να κρίνουμε τους άλλους.
***
Το ίδιο ισχύει και με την πολιτική. Ούτε ο καπιταλισμός ούτε ο σοσιαλισμός αναφέρονται στις Γραφές, ωστόσο οι Αμερικανοευρωπαίοι δεξιών πολιτικών φρονημάτων, πολλές φορές "βρήκαν" στις Γραφές έδαφος για την αποικιοκρατική τους πολιτική και το δουλεμπόριο. Από την άλλη πλευρά, διάφοροι φτωχοί λαοί (όπως οι Λατινοαμερικανοί που στις μέρες μας υποστηρίζουν την ονομαζόμενη "θεολογία της απελευθέρωσης") χρησιμοποιούν τη Βίβλο για να εδραιώσουν τις ιδέες και τα πολιτικά τους προγράμματα.
Η Βίβλος θα είχε πολλά να πει ενάντια στον καπιταλισμό, το σοσιαλισμό και τα άλλα πολιτικά συστήματα, αρκεί να είχαμε ανοιχτά τα μάτια για να δούμε τα σχετικά χωρία. Επιτέλους η δική μας συμπάθεια για το ένα ή το άλλο πολιτικό σύστημα, δεν δικαιολογεί να το θεωρούμε ως "βιβλικό" και τα άλλα ως "αντιβιβλικά", για τον απλό λόγο ότι η Βίβλος δεν ασχολείται με αυτά τα πράγματα.
6. Τι έχει να πει ολόκληρη η Γραφή;
Όπως προαναφέρθηκε, δεν πρέπει να διαβάζουμε χωρία απομονωμένα από την υπόλοιπη Βίβλο. Αν και πολλοί άνθρωποι συνεργάστηκαν στο γράψιμό της, ο τελικός Συγγραφέας είναι ένας, ο Θεός. Αν και η Βίβλος είναι συλλογή πολλών βιβλίων, παραμένει ένα βιβλίο. Αν και περιέχει πολλές ιστορίες, όλες μαζί απαρτίζουν την μία Ιερή Ιστορία.
Σύμφωνα με αυτή την αρχή, ποτέ δεν πρέπει να στηρίζουμε κάποιο δόγμα ή ηθική διδασκαλία πάνω σε κάποιο ασαφές χωρίο. Όλες οι σπουδαίες ιδέες της Βίβλου επαναλαμβάνονται σε περισσότερες περικοπές. Αν κάποιο χωρίο είναι δύσκολο στην κατανόησή του, πρέπει να προσδιορίσουμε το νόημα του κάτω από το φως της ξεκάθαρης διδασκαλίας της Γραφής και όταν δε μπορούμε να βρούμε το μήνυμά του βοηθούμενοι από άλλα χωρία, θα πρέπει να είμαστε επιφυλλακτικοί για την κατανόησή μας.
***
Πριν λίγα χρόνια κάποιος δημοσίευσε στην Αμερική ένα βιβλίο όπου υποστήριζε ότι ο Ιησούς θα επέστρεφε το 1994, προκαλώντας σοβαρή διαμάχη στους εκκλησιαστικούς κύκλους και αναστάτωση στο κοινό. Αυτό δεν θα είχε συμβεί ποτέ, αν αυτός και οι οπαδοί του είχαν εφαρμόσει την παραπάνω αρχή.
Χρησιμοποιούσαν κάθε είδους μαθηματικούς υπολογισμούς, όμως στηρίζονταν σε ερμηνείες ασαφών βιβλικών χωρίων. Αρκούσε, ωστόσο, μια ματιά στο χωρίο Μάρκος 13/ιγ/32, που λέει: "Περί δε της ημέρας εκείνης και της ώρας ουδείς γινώσκει, ουδέ οι άγγελοι οι εν τω ουρανώ ουδέ ο Υιός, ειμή ο Πατήρ". Και μόνη η ανάγνωση αυτού του ξεκάθαρου εδαφίου θα τους εμπόδιζε να φτάσουν στα λαθεμένα τους συμπεράσματα.
Ας είμαστε λοιπόν προσεκτικοί, ώστε η βιβλική μας μελέτη να αποβαίνει σε πνευματική οικοδομή.