Μελετώντας τη Βίβλο
Η καθέδρα του Μωυσή .
Για τους γραμματείς και τους Φαρισαίους χρειάζεται να γράψουμε κάποτε μια εκτενή αναφορά. Αυτοί στις μέρες του Χριστού ήταν η δυναμικότερη ομάδα ανθρώπων που σημάδεψαν τη ζωή και το θάνατό Του, όπως αργότερα και τη ζωή και τα παθήματα της Εκκλησίας Του. Στο παρόν θα προσεγγίσουμε μόνο ένα λόγιο του Χριστού, σχετικό μ’ αυτούς, που κάποιες φορές μπερδεύει τους αναγνώστες των Ευαγγελίων.
Βασικά ενδιαφέρει ολόκληρο το 23/κγ κεφάλαιο του Ματθαίου, όπου ο Κύριος εκσφενδονίζει εναντίον τους τα γνωστά ΟΥΑΙ, αλλά ας σταθούμε ιδιαίτερα στα χωρία 2-3, όπου διαβάζουμε: «Επί της καθέδρας του Μωϋσέως εκάθησαν οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι. Πάντα λοιπόν όσα αν είπωσι προς εσάς να φυλάττητε, φυλάττετε και πράττετε, κατά δε τα έργα αυτών μη πράττετε· επειδή λέγουσι και δεν πράττουσι».
Ο καθηγητής Π. Τρεμπέλας ερμηνεύει εύστοχα: «Επί του διδασκαλικού θρόνου του Μωυσέως εκάθισαν οι νομοδιδάσκαλοι και οι Φαρισαίοι. Όλα λοιπόν, όσα επί τη βάσει του νόμου θα σας είπουν αυτοί να τα φυλάττετε, φυλάττετε και πράττετε αυτά. Μη πράττετε όμως σύμφωνα προς τα έργα των και το παράδειγμά των. Διότι λέγουν μεν και διδάσκουν την αλήθειαν του νόμου, δεν πράττουν όμως σύμφωνα με αυτήν».
Για ποιο πράγμα μιλάμε
Πρώτο ζήτημα τίθεται τι ακριβώς ήταν αυτή η «Καθέδρα του Μωυσέως»; Από τους μελετητές έχουν προταθεί κυρίως δύο ερμηνείες:
(1) Ήταν ένα πραγματικό έπιπλο στις Συναγωγές, πάνω στο οποίο κάθονταν οι εξουσιοδοτημένοι διερμηνείς του Νόμου.
(2) Η έκφραση είναι μεταφορική και αναφέρεται στη θέση και το κύρος που οι γραμματείς και Φαρισαίοι είχαν ως διερμηνευτές του Νόμου.
Ιστορία και αρχαιολογία
Είναι γνωστό από την ιερή ιστορία, ότι ο Μωυσής, ο μεγάλος νομοθέτης, κριτής και δάσκαλος του λαού του Θεού, καθόταν καθημερινά και δεχόταν το λαό για να δικάσει διάφορες υποθέσεις τους (Έξοδ. 18/ιη/13). Το ίδιο έκαναν οι κριτές του λαού και άλλοι αρμόδιοι.
Στις Συναγωγές, παλιά και τώρα, εκείνος που διαβάζει το Νόμο στέκεται όρθιος στη διάρκεια της ανάγνωσης και ύστερα κάθεται για να τον ερμηνεύσει ή για να διδάξει (Λουκ. 4/δ/17,20-21). Και ο Κύριος Ιησούς όταν δίδασκε συνήθιζε να κάθεται (Ματθ. 5/ε/1, 13/ιγ/1-2, 26/κς/55).
Αν λάβουμε υπόψη ότι τα κείμενα του Νόμου στις Συναγωγές είναι γραμμένα σε ρόλους και όχι με τη μορφή των σημερινών πολυσέλιδων βιβλίων, δεν είναι δυνατόν να τα χειριστεί κάποιος καθισμένος. Λόγω του μεγέθους και του βάρους τους, χρειάζεται να τα ακουμπάει πάνω σε ένα τραπέζι ή να χρησιμοποιεί τις ειδικές θήκες που κατασκευάζονται, όπου οι ρόλοι μπορούν να τυλίγονται εμπρός - πίσω. (Εικ. 1).
Εικ. 1. – Νεαρός Ιουδαίος διαβάζει όρθιος
από το ρολό του Νόμου.Αντίθετα οι πιστοί κάθονταν σε καθίσματα ή πάγκους γύρω από το «βήμα», από όπου γινόταν η ανάγνωση του Νόμου, πρακτική που μιμήθηκαν και οι χριστιανοί στις δικές τους συνάξεις (Πράξ. 2/β/2, Α~ Κορ. 14/ιδ/30).
Τα στοιχεία επιβεβαιώνουν την πρώτη από τις παραπάνω προτάσεις, ότι δηλαδή εκείνα τα χρόνια και μετέπειτα, η «Καθέδρα του Μωυσέως» ήταν ένα ξεχωριστό κάθισμα στις Συναγωγές –από ξύλο ή πέτρα– τοποθετημένο σε περίοπτη θέση, πάνω στο οποίο καθόταν ο εκάστοτε δάσκαλος του Νόμου όταν εξηγούσε τα λόγια του Μωυσή. Αυτό επαληθεύεται από αρχαιολογικές ανασκαφές που έφεραν στο φως τέτοια ειδικά καθίσματα, όπως π.χ. στις Συναγωγές της Χοραζίν (Εικ. 2), του Εν Γκεντί και της Χαμάτ στην Τιβεριάδα, αλλά και σε Συναγωγές της Διασποράς όπως στη νήσο Δήλο (Εικ. 3) και στην ελληνιστική πόλη Δούρα Ευρωπού στη σημερινή Συρία (Εικ. 4).
Εικ. 2. – Συναγωγή της Χοραζίν (Παλαιστίνη) –
Μαρμάρινη σκαλιστή καθέδρα με στηρίγματα για τα χέρια και γύρω της εγχάρακτες επιγραφές.
Εικ. 3. – Συναγωγή της Δήλου (Ελλάδα) –
Καθέδρα με στηρίγματα για τα χέρια και εμπρός υποπόδιο.
Εικ. 4. – Δούρα Ευρωπού (Συρία) –
Κάθισμα με μορφή θρόνου. Αν και σπάνιο, η Συναγωγή αυτή ήταν διακοσμημένη με σκηνές της Π.Δ.Σ’ αυτές τις καθέδρες, λοιπόν, αναφερόταν ο Χριστός κατά πάσα πιθανότητα όταν είπε: «Επί της καθέδρας του Μωϋσέως εκάθησαν οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι» (Ματθ. 23/κγ/2). Και τέτοιες «Καθέδρες του Μωυσή» τίμησαν δάσκαλοι μεγάλης αξίας και σεβασμού οι οποίοι απολάμβαναν ιδιαίτερης τιμής και ως τέτοιοι μπορούν να σημειωθούν οι Γαμαλιήλ, Χιλέλ, Σαμάι κ.λπ.
Οι πρωτοκαθεδρίες
Ως συνήθως, οι πρώτες σειρές καθισμάτων παραχωρούνταν τιμητικά στους πλέον σεβάσμιους λόγω ηλικίας ή θέσεως. Αλλά αυτές τις θέσεις («την πρωτοκαθεδρίαν εν ταις Συναγωγαίς») επεδίωκαν συστηματικά και οι γραμματείς και Φαρισαίοι, γι' αυτό και κατακρίθηκαν από τον Κύριο (Λουκ. 11/ια/43). Όσο για τη γνώμη που είχαν για τον υπόλοιπο λαό ακούστηκε περιφρονητικά στο Συνέδριο που πρόγραψε τον Χριστό με τα λόγια: «Ο όχλος ούτος, όστις δεν γνωρίζει τον νόμον, είναι επικατάρατοι» (Ιωάν. 7/ζ/49).
Η αρρώστια αυτή δυστυχώς πέρασε γρήγορα και στη χριστιανική κοινότητα, γι’ αυτό και την κατακρίνει ο Ιάκωβος στην Επιστολή του γράφοντας: «Εάν εισέλθη εις την συναγωγήν σας άνθρωπος... και επιβλέψητε εις τον φορούντα το ένδυμα το λαμπρόν και είπητε προς αυτόν, Συ κάθου εδώ καλώς, και προς τον πτωχόν είπητε, Συ στέκε εκεί· κάθου εδώ υπό το υποπόδιόν μου» (Ιακ.2/β/2-4), κι επαληθεύοντας δραματικά ότι ο άνθρωπος χωρίς το Πνεύμα του Θεού είναι σκέτη σάρκα.
Λόγοι και έργα των Φαρισαίων
Στην περικοπή που μας απασχολεί ο Κύριος δεν αμφισβητεί την αρμοδιότητα και ικανότητα των γραμματέων και Φαρισαίων να ερμηνεύουν και να διδάσκουν τον Νόμο του Θεού. Ο τύπος του ρήματος «εκάθισαν» φανερώνει ότι αυτό για το οποίο μιλούσε ο Κύριος ήταν γεγονός που το αποδέχεται, γι’ αυτό και ενθαρρύνει τους ακροατές Του να προσέχουν και να ακολουθούν τις οδηγίες που λάβαιναν από τους ανθρώπους αυτούς. Ας μην ξεχνάμε επίσης ότι ο Παύλος είχε καύχηση για την εκπαίδευση και ζωή του ως Φαρισαίος (Φιλιπ. 3/γ/5-6).
Ενώ όμως ο Ιησούς ενθάρρυνε το λαό να υπακούει στην ερμηνεία των γραμματέων και Φαρισαίων, παράλληλα προειδοποίησε να μην ακολουθούν το παράδειγμά τους, «επειδή λέγουσι και δεν πράττουσι». Συχνά αναφερόταν στην αποτυχία των Φαρισαίων να ζήσουν σύμφωνα με το Νόμο του Μωυσή (Ματθ. 15/ιε/3-6, 23/κγ/4,16-22) επειδή —παρ’ όλο που γνώριζαν ποιο ήταν το σωστό και πρέπον— στην προσωπική τους ζωή έκαναν άλλα αντ’ άλλων, για τα οποία κάνει λόγο στο υπόλοιπο κεφάλαιο και αξίζει να προσέξουμε πως τίποτα από εκείνα για τα οποία ελέγχθηκαν από τον Κύριο δεν ανήκει στα γραπτά του Μωυσή αλλά είναι όλα επινοήσεις ανθρώπινης εθελοθρησκείας (Κολ. 2/β/23).
Ποια ήταν τα λόγια των γραμματέων και Φαρισαίων που έπρεπε «να φυλάττουν και να πράττουν» οι ακροατές Του; Από την αντιδιαστολή που κάνει ο Κύριος ανάμεσα στα λόγια και τα έργα τους, είναι φανερό ότι οι άνθρωποι αυτοί εξηγούσαν και δίδασκαν το Νόμο σωστά, όμως κακώς τον εφάρμοζαν στη ζωή τους. Κάθε τι, λοιπόν, που έλεγαν βασισμένοι στο Νόμο, δηλαδή από εκείνα που δίδαξε ο Μωυσής, έπρεπε να το προσέχουν και να το τηρούν, αποφεύγοντας συνάμα το κακό παράδειγμα της ασυνέπειάς τους.
Τι γίνεται σήμερα;
Όταν οι χριστιανοί μιλάμε για Φαρισαίους, συνήθως αναφερόμαστε μόνο στο νομικισμό και την υποκρισία τους. Έτσι όμως χάνουμε την αλήθεια ότι ο Θεός αναγνωρίζει σε κάποιους ανθρώπους –εκείνη την εποχή ήταν οι γραμματείς κι οι Φαρισαίοι, σήμερα είναι οι πνευματικοί διδάσκαλοι– να κάνουν την παράδοση και ερμηνεία του λόγου Του (Εφεσ. 4/δ/11). Υπό μία έννοια θα μπορούσαμε να πούμε ότι κατ' αναλογία και αυτοί κάθονται «επί της καθέδρας του Μωυσέως».
Εφόσον μάλιστα ο Κύριος δίδαξε σε άλλο σημείο ότι ολόκληρος ο Νόμος του Θεού ισχύει και θα εξακολουθεί να ισχύει μέχρι να τελειώσει ο κόσμος (δηλαδή παντοτινά – Ματθ. 5/ε/18), τότε οι πιστοί θα πρέπει να είναι πρόθυμοι και προσεκτικοί να τηρούν και να πράττουν σύμφωνα με το Νόμο του Θεού. Αυτό όμως δεν ισχύει για τις περιπτώσεις που οι κάθε μορφής Φαρισαίοι «δένουσι φορτία βαρέα και δυσβάστακτα και επιθέτουσιν επί τους ώμους των ανθρώπων», ούτε όταν «διυλίζουσι τον κώνωπα, την δε κάμηλον καταπίνουσι» (Ματθ. 23/κγ/3,24).
Και τι θα πρέπει να κάνουν όταν βλέπουν τη συμπεριφορά αυτών των ανθρώπων κι αυτή δεν είναι συνεπής με τα λόγια τους που διδάσκουν μέσα από το λόγο του Θεού; Μήπως θα έπρεπε να τους διαγράψουν εντελώς από την εκτίμησή τους και μαζί να αγνοήσουν τα λεγόμενά τους; Όχι! Ο Κύριος αντιδιαστέλλει τα λόγια με τα έργα. Αν τα έργα είναι αντίθετα με τα λόγια, εκείνο που πρέπει να αποφεύγουμε δεν είναι τα λόγια αλλά τα έργα (οι πράξεις) τους.
Οι αρχές και οι αξίες του Θεού δεν αλλάζουν με το χρόνο, όπως ισχυρίζονται κάποιοι. Παρόμοια, λοιπόν, όταν σήμερα διδάσκεται και ερμηνεύεται ο λόγος του Θεού στις εκκλησίες, οι πιστοί καλούνται να ελέγχουν και να βεβαιώνονται κατά πόσον αυτά που ακούνε προέρχονται πραγματικά από το λόγο του Θεού και δεν είναι «η επίνοια της καρδίας» των διαφόρων ιεροκηρύκων και κληρικών, και μόνο τότε να συμμορφώνονται προς αυτά τα λεγόμενα.
Αυτό συστήνει ο απόστολος Παύλος όταν γράφει στους πιστούς της Κορίνθου και όλους εμάς, «Προφήται ας λαλώσι δύο ή τρεις, και οι άλλοι ας διακρίνωσιν» (Α~ Κορ. 14/ιδ/29), επειδή ακριβώς υπάρχει πάντα ο κίνδυνος της κακής διδασκαλίας. Αν και προκαταρκτικά συμβουλεύει: «Το Πνεύμα μη σβύνετε, προφητείας μη εξουθενείτε» ταυτόχρονα επιτάσσει: «Πάντα δοκιμάζετε, το καλόν κατέχετε· από παντός είδους κακού απέχεσθε» (Α~ Θεσ. 5/ε/19-22). Άρα ο Παύλος επαναλαμβάνει και τις δύο όψεις της εντολής του Χριστού.
Είναι υποχρέωση του πιστού, συνεπώς, να παρατηρεί τι συμβαίνει γύρω τους και εφόσον διαπιστώνει απόσταση ανάμεσα σε όσα οι δάσκαλοί του λένε και εκείνα που πράττουν, οφείλει να χαρακτηρίζει τις πράξεις των ανθρώπων αυτών ως κακά παραδείγματα, όμως χωρίς να περιφρονεί εκείνα που διδάσκουν, εφόσον όμως αυτά είναι σύμφωνα με το θείο λόγο.
Το τελευταίο είναι ένα σοβαρό μήνυμα για μερικούς ή πολλούς σήμερα που επηρεασμένοι από την κακή ή ασυνεπή διαγωγή κάποιων ποιμένων, δεν δίνουν σημασία σε όσα εκείνοι λένε, χωρίς να διακρίνουν αν είναι σωστά. Ας μην ξεχνάμε ότι, παρ’ όλες τις κατακρίσεις που απηύθυνε ο Χριστός προς τους Φαρισαίους, καμία φορά δεν τους έλεγξε για κακή ερμηνεία του Νόμου. Τους έλεγξε όμως, όπως είδαμε, μόνο «επειδή λέγουσι και δεν πράττουσι».
Η κατάχρηση
Αλλά υπάρχει και μία φοβερή κατάχρηση, όπου άτομα και κύκλοι εκμεταλλεύονται άσχημα τα παραπάνω μέχρι σημείου να μιμούνται τον πάπα της Ρώμης, –που στηριγμένος σε κακή και σκόπιμη ερμηνεία, απαιτεί για τον εαυτό του "αλάθητο", ιδιαίτερα όταν ομιλεί Ex Cathedra (=από καθέδρας)– και ως νέοι "Φαρισαίοι" επιβάλλουν «διδασκαλίας και εντάλματα ανθρώπων».
Τούτη η τελευταία παρατήρηση δυστυχώς δεν αφορά μόνο τους Ρωμαιοκαθολικούς, αλλά σε κάθε εκκλησία, μεγάλη ή μικρή, πάντα υπάρχουν άνθρωποι πρόθυμοι να αυτοανακηρυχθούν "πάπες" με διάθεση να επιβάλλουν στους υπόλοιπους τις δικές τους απόψεις και, το χειρότερο, συνήθως είναι οι πρώτοι που πρόθυμα θα καταπατήσουν όσα λένε και διδάσκουν...
Αλίμονο και μακριά από αυτούς! |
Η μελέτη θα ολοκληρωθεί στο επόμενο εξετάζοντας «Το Έθος του Μωυσέως». |
.
.
.