"ΤΥΧΙΚΟΣ" - ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2008 -- ΒΥΘΙΣΜΑ Ή ΡΑΝΤΙΣΜΑ; ΓΙΝΩΣΚΕΙΣ Α ΑΝΑΓΙΝΩΣΚΕΙΣ;

Με αφορμή επιστολή αναγνώστη που δημοσιεύεται στη σελίδα της Αλληλογραφίας του παρόντος τεύχους (σελ. 7), και λόγω του γενικότερου ενδιαφέροντος του ερωτήματος, κρίθηκε σκόπιμο να απαντήσουμε όχι σύντομα και πρόχειρα αλλά με τη μελέτη που ακολουθεί.

Στο προηγούμενο τεύχος δημοσιεύσαμε τη θέση ότι το ρήμα «βαπτίζω» στην Καινή Διαθήκη δεν σημαίνει ραντίζω ή περιχύνω, αλλά βυθίζω, βουτώ. Κάποιος αναγνώστης (βλ. Αλληλογραφία, σελ. 7) αμφισβήτησε την ορθότητα της θέσης αυτής και επικαλούμενος το χωρίο Μάρκ. 7/ζ/4, έθεσε το ερώτημα: «Άραγε σημαίνει ότι οι Εβραίοι δεν τρώγαν αν δεν βαπτίζονταν, δηλαδή αν δεν έκαναν ολόκληρο μπάνιο, και αν δεν βουτούσαν τα κρεβάτια τους στο νερό;»

Είναι προφανές ότι υπάρχει παρανόηση των όρων που χρησιμοποιούνται και αναγκαίο να δούμε σοβαρά τι ακριβώς σημαίνουν οι λέξεις που αναφέρονται στο Μάρκ. 7/ζ/2-4.

Παραθέτουμε ολόκληρη τη σχετική περικοπή, προς αποφυγή λαθών και εντυπώσεων. Ο Ευαγγελιστής διηγείται ότι κάποιοι Φαρισαίοι «ιδόντες τινάς των μαθητών αυτού ότι κοιναίς χερσίν, τούτ’ έστιν ανίπτοις, εσθίουσιν τους άρτους», τους κατέκριναν γι' αυτό. Στη συνέχεια ο ίδιος επεξηγεί ότι «οι Φαρισαίοι και πάντες οι Ιουδαίοι εάν μη πυγμή νίψωνται τας χείρας ουκ εσθίουσιν, κρατούντες την παράδοσιν των πρεσβυτέρων, και απ’ αγοράς εάν μη βαπτίσωνται ουκ εσθίουσιν». Και προσθέτει την επισήμανση πως οι παραδόσεις των καθαρισμών δεν σταματούσαν μόνο στο καθάρισμα των χεριών αλλά υπήρχε ένα γενικότερο πλαίσιο, ανάλογα με τις περιστάσεις και τις ραβινικές παραδόσεις, που περιλάμβανε «και άλλα πολλά εστιν ά παρέλαβον κρατείν, βαπτισμούς ποτηρίων και ξεστών και χαλκίων [και κλινών]» (εδ. 2-4). Συνεπώς υπάρχει σοβαρή παρανόηση του επιστολογράφου μας, όταν συγχέει τους βαπτισμους των σωμάτων και των «κλινών» με τα γεύματα.

Πριν κάτι άλλο –και για να αποδείξουμε ότι δεν κινούμαστε από οποιαδήποτε προκατάληψη–, σημειώνουμε πως το χωρίο αυτό σε 4-5 χειρόγραφα αντί «βαπτίσωνται» έχει «ραντίσωνται» (μεταξύ τους το Βατικανό και το Σιναϊτικό) αλλά απουσιάζει το «και κλινών». (Φωτ. 2). Επειδή όμως όλα τα άλλα χειρόγραφα, ανάμεσά τους και το Αλεξανδρινό (Φωτ. 3), έχουν τον τύπο «βαπτίσωνται» οι κριτικοί των κειμένων διατήρησαν αυτόν, το δε «και κλινών» έθεσαν εντός αγκυλών.

Για να προχωρήσουμε, είναι αναγκαίο να εξετάσουμε τις λέξεις της περικοπής που χρειάζονται ορισμό και ερμηνεία, τις οποίες σημειώνουμε με πλάγια γράμματα.

1. Άνιπτος (ανίπτοις) – Είναι εκείνος που ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΝΙΦΘΕΙ, δηλαδή δεν έχει πλυθεί με νερό. Συνήθως το ρήμα «νίπτω» χρησιμοποιείται για το πλύσιμο μελών του σώματος (κυρίως πρόσωπο, χέρια και πόδια) σε αντίθεση με τα ρήματα «λούω», που αφορά πλύσιμο ολόκληρου του σώματος, και «πλύνω», που χρησιμοποιείται για πράγματα (ρούχα κ.λπ.). Ας θυμηθούμε εδώ τον λόγο του Χριστού προς τον Πέτρο: «Ο λελουμένος (στο σώμα) δεν έχει χρείαν ειμή τους πόδας να νιφθή» (Ιωάν. 13/ιγ/10).

Η περικοπή που εξετάζουμε αναφέρεται σε Ιουδαίους που κάθονταν να φάνε επιστρέφοντας από την αγορά (ή το χωράφι ή το στάβλο τους) και είναι αναμενόμενο να θέλουν να καθαρίσουν καλά τα ακάθαρτα χέρια τους πριν πιάσουν ψωμί και άλλα τρόφιμα.

2. Πυγμή – Είναι το μέρος του χεριού που λέμε γροθιά, η παλάμη με σφιγμένα τα δάκτυλα^ (πρβλ. πυγμαχία). Επίσης η λέξη σημαίνει τη δύναμη αλλά και ομώνυμο αρχαιοελληνικό μέτρο μήκους. Στο κείμενό μας η λέξη είναι σε δοτική πτώση και το σύνολο «πυγμή νίψονται» μπορεί να σημαίνει

(1) Να πλύνουν [τα χέρια] με την πυγμή, δηλ. έτσι ώστε το ένα χέρι να τρίβεται με τη σφιγμένη γροθιά του άλλου, όχι απλά βρέχοντάς τα αλλά τρίβοντάς τα επιμελώς, προσεκτικά, όπως υποστηρίζεται και από την αρχαία συριακή μετάφραση.

(3) Ο Θεοφύλακτος πρόσθεσε «τουτέστιν άχρι του αγκώνος^ πυγμή γαρ λέγεται το από του αγκώνος άχρι και των άκρων δακτύλων», θέση που υπάρχει και σε ταλμουδικές αναφορές και πέρασε στους Μουσουλμάνους όπου το Κοράνι λέει: «Ω, πιστοί, όταν θέλετε να προσευχηθείτε, πλύνετε τα πρόσωπά σας και τα χέρια σας μέχρι τους αγκώνες και τα πόδια σας μέχρι τους αστραγάλους».

3. Νίπτω (νίψωνται) – Βλέπε πιο πάνω, εξήγηση του «Άνιπτος».

4. Βαπτίζω (βαπτίσωνται) – Κυριολεκτικά βουτώ μέσα σε υγρό. Ύστερα από όσα προηγήθηκαν στο συμφραζόμενο, θεωρούμε ότι η έννοια της φράσης «εάν μη βαπτίσωνται» είναι «εάν δεν καθαριστούν με βύθισμα των χεριών τους στο νερό», όμως περισσότερα στη συνέχεια.

Αν θα έπρεπε να ασχοληθούμε με τον τύπο «ραντίσωνται», για τον οποίο έγινε λόγος στην αρχή, θα ερμηνεύαμε «εάν δεν ραντιστούν», όμως κανείς δεν αρκείται να φάει με χέρια ΜΟΝΟ ΡΑΝΤΙΣΜΕΝΑ. Εκείνο που ενδιαφέρει καθέναν είναι ΝΑ ΚΑΘΑΡΙΣΕΙ τα χέρια του, κι αυτό βεβαίως δε μπορεί να γίνει μόνο με ραντισμό.

5. Βαπτισμός – Βαπτισμός είναι η πράξη του βαπτίσματος, ενώ βάπτισμα είναι το αποτέλεσμα της πράξης. Στο προκείμενο οι βαπτισμοί αναφέρονται στην τεχνική με την οποία τα σκεύη που αναφέρονται μπορούσαν από ακάθαρτα/μολυσμένα να γίνουν καθαρά, κι αυτό γίνεται καλύτερα με βύθισή τους μέσα σε νερό, για να μουσκέψουν οι ρύποι και να τριφτούν, ώστε να απαλλαγούν από ρύπους προηγούμενης χρήσης ή άλλους εξ αιτίας των συνθηκών στα σπίτια εκείνης της εποχής (χώμα, έντομα, τρωκτικά κ.λπ.).

(1) Σκεύος κατασκευασμένο με ξύσιμο, από το ρήμα ξέω = επεξεργάζομαι με ξύσιμο, λαξεύω. Πρόκειται για μαγειρικά σκεύη συνήθως από ξύλο, όπως σκάφες, λεκάνες, κούπες.

(2) Άλλοι υποστηρίζουν ότι είναι παραφθορά του λατινικού sextarius, που ήταν κοίλο σκεύος χωρητικότητας ενός έκτου του μοδίου, με το οποίο μετρούσαν υγρά ή στερεά και το χρησιμοποιούσαν για να χύνουν νερό.

7. Κλίνη – Σχετικά με τις κλίνες ο αναγνώστης παρακαλείται να διαβάσει την ξεχωριστή μελέτη στη σελίδα 18. Στο σημείο αυτό η λέξη «κλινών» θα μπορούσε να αναφέρεται είτε σε στρωσίδια είτε σε χαμηλά τραπέζια (σοφράδες) όπου ακουμπούσαν το φαγητό, γι' αυτό και ορισμένες αγγλικές μεταφράσεις την αποδίδουν ως «τραπεζών» (KJV κ.ά.).

Στην Παλαιά Διαθήκη προβλέπονταν πλείστες περιπτώσεις που οι Ιουδαίοι έπρεπε να καθαρίζονται όχι μόνο από τη φυσική αλλά και από την ηθική τους ρυπαρότητα. Πριν δώσει ο Θεός το Νόμο στο Σινά, είπε στον Μωυσή «Ύπαγε προς τον λαόν και αγίασον αυτούς σήμερον και αύριον, και ας πλύνωσι τα ιμάτια αυτών» (Έξοδ. 19/ιθ/10).

Αργότερα δόθηκαν διατάξεις για να πλένονται, όπως π.χ.:

Η ψαλμική ευχή: «Θέλω νίψει εν αθωότητι τας χείρας μου και θέλω περικυκλώσει το θυσιαστήριόν σου, Κύριε» (Ψαλμ. 26/κς/6) και η απορία «Άρα, ματαίως εκαθάρισα την καρδίαν μου και ένιψα εν αθωότητι τας χείρας μου» (Ψαλμ. 73/ογ/13) μαρτυρούν τη συνήθεια των Ιουδαίων να νίπτουν ιδιαίτερα τα χέρια τους. Ας θυμηθούμε εδώ και τον Πιλάτο που «ένιψε τας χείρας αυτού» (Ματθ. 27/κζ/24)

Για την ιουδαϊκή παράδοση «Η καθαριότητα είναι αμέσως μετά την αγιότητα», και πρόβλεπε τρία είδη πλύσεων:

Αν και αναφέρεται πιο συχνά το νίψιμο των ποδιών, εξυπακούεται πως όταν κάποιος έπλενε τα πόδια του, ακολούθως έπλενε και τα χέρια του, εκτός και αν το νίψιμο των ποδιών γινόταν από άλλο πρόσωπο (π.χ. δούλο ή γυναίκα – Λουκ. 17/ιζ/8, Α~ Τιμ. 5/ε/10).

Για να ανταποκριθούν σ' αυτές τις πολλαπλές απαιτήσεις καθαρισμών, οι Ιουδαίοι φρόντιζαν με μεγάλη επιμέλεια το πλύσιμο του σώματος και των σκευών τους, είχαν δε διαθέσιμες στα σπίτια τους ειδικές δεξαμενές (mikweh) για συγκέντρωση του νερού της βροχής, που έχουν βρεθεί σε διάφορες ανασκαφές (Φωτ. 4), και τέτοιες προφανώς χρησιμοποιήθηκαν την ημέρα της Πεντηκοστής στην Ιερουσαλήμ για το βάπτισμα των 3.000 νέων πιστών (Πράξ. 2/β/41).

1. Μεγάλη λίθινη υδρία στην Κανά. Συγκρίνετε το μέγεθός της με τους ανθρώπους από πίσω.

Εναλλακτικά είχαν ειδικές υδρίες, δηλαδή μεγάλα δοχεία, πήλινα ή λαξευμένα σε πέτρα, που χωρούσαν σημαντική ποσότητα νερού. (Φωτ. 1 & 5). Στην εξιστόρηση του θαύματος της Κανά, σημειώνεται ότι «ήσαν εκεί υδρίαι λίθιναι εξ κείμεναι κατά τον καθαρισμόν των Ιουδαίων χωρούσαι ανά μετρητάς δύο ή τρεις» (Ιωάν. 2/β/6). Ένας αττικός μετρητής χωρούσε με 40 λίτρα οπότε οι 18 μετρητές (6Χ3=18) αντιστοιχούν με περίπου 700 λίτρα ή σχεδόν ένα κυβικό μέτρο. Αυτό εξηγεί γιατί ο Χριστός ζήτησε από περισσότερους από έναν δούλους να τις γεμίσουν. Καθώς δε ο Ιωάννης τονίζει ότι οι υδρίες βρίσκονταν εκεί για «τον καθαρισμό των Ιουδαίων», έχουμε ένα μέτρο της ποσότητας του νερού που χρειαζόταν ένα ιουδαϊκό σπιτικό για τους καθαρισμούς τους.

Σύμφωνα με όλα τα παραπάνω, το χωρίο Μάρκ. 7/ζ/3-4, ΔΕΝ ΑΝΑΙΡΕΙ τη θέση ότι το ρήμα «βαπτίζω», σημαίνει «βυθίζω» για τους εξής λόγους:

1. Στο υπό κρίση χωρίο, πριν γίνει λόγος για «βαπτισμό» γίνεται λόγος για «νίψιμο». Για να νίψει κάποιος τα χέρια του, θα πρέπει είτε να διαθέτει τρεχούμενο νερό είτε ικανή ποσότητα, ώστε να μπορεί να βυθίσει και να βρέξει καλά τα χέρια του. Όταν οι Ιουδαίοι επέστρεφαν από την αγορά, έπλεναν τα χέρια τους μάλλον μέχρι τον αγκώνα, και όχι μόνο στις παλάμες, όπως συνήθως κάνουμε εμείς σήμερα, και καθώς εκείνη την εποχή δεν είχαν στα σπίτια τους βρύσες με συνεχή ροή, διέθεταν κάποιο κάδο ή λεκάνη όπου «βάπτιζαν», βουτούσαν δηλαδή τα χέρια (και ΟΧΙ όλο το σώμα, όπως λανθασμένα υπαινίσσεται ο επιστολογράφος).

2. Τα ποτήρια, πιάτα και άλλα κουζινικά τους, τα οποία αναφέρονται στο χωρίο, μπορούσαν να πλυθούν καλύτερα βυθίζοντάς τα σε νερό και όχι μόνο βρέχοντας ή ραντίζοντας κάποια σημεία τους. Όλες οι ξενόγλωσσες μεταφράσεις που έχουμε υπόψη μας αποδίδουν το ρήμα βαπτίζω και τη λέξη βαπτισμό ως ΠΛΕΝΩ, ΠΛΥΣΙΜΟ (π.χ. wash, laven, waschen κ.ο.κ.).

3. Όταν πρόκειται για καθαρισμούς, όπως από αίμα, σπέρμα, μολυσμό από ερπετό κ.λπ., κανένας λογικός άνθρωπος δεν θα αρκούνταν μόνο σε ράντισμα αλλά μάλλον θα ήθελε να εξασφαλίσει ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ καθαρισμό και απολύμανση. Όπως εμείς πλένουμε και ξαναπλένουμε τα χέρια και τα σκεύη μας, για να βεβαιωθούμε ότι είναι εντελώς καθαρά, το ίδιο και οι Ιουδαίοι, τόσο επιμελείς σε τέτοια ζητήματα, όταν επέστρεφαν στο σπίτι από ένα ανατολίτικο παζάρι της εποχής, δεν θα αρκούνταν να "ραντίσουν" απλώς τα χέρια τους, πριν καθίσουν να φάνε.

4. Για τις «κλίνες» βλέπε χωριστή μελέτη στη σελίδα 18.

Καταλήγοντας, η Βίβλος μιλάει για το βάπτισμα πάντοτε με την έννοια της ΒΥΘΙΣΗΣ. Εκτός από τη συγκεκριμένη φρασεολογία της Καινής Διαθήκης, αρχαία βαπτιστήρια που έχουν ανακαλυφθεί επιβεβαιώνουν την πάγια πρακτική της αποστολικής και πρωτοχριστιανικής Εκκλησίας. (Φωτ. 6).

6. Αρχαίο βαπτιστήριο. Τα 4 σκαλοπάτια μαρτυρούν υπέρ της βύθισης.

Αν στη συνέχεια διάφοροι εκκλησιαστικοί ηγέτες του δυτικού κυρίως κόσμου, στην προσπάθειά τους να αντιμετωπίσουν ίσως τεχνικά προβλήματα –όπως περιπτώσεις έλλειψης νερού ή ψυχρά κλίματα– εφηύραν (κατ' οικονομίαν) το μοντέλο της επίχυσης ή του ραντισμού (και σε έκτακτες περιπτώσεις του "αεροβαπτισμού"), αυτό με τίποτα δεν αντιστρέφει την ιστορική και πρακτική αλήθεια του βαπτίσματος με θύθιση, την οποία χωρίς εξαίρεση παραδέχονται και ομολογούν όλοι οι σοβαροί μελετητές και λόγιοι, ακόμη και των εκκλησιών που για δικούς τους λόγους προτιμούν να εφαρμόζουν το ραντισμό! |


2. Το χωρίο Μάρκ. 7/ζ/3 στον Βατικανό κώδικα	3. Το χωρίο Μάρκ. 7/ζ/3 στον Αλεξανδρινό κώδικα


4. Ιδιωτική δεξαμενή νερού για τις ανάγκες οικίας στην Ιουδαία.	5. Μεγάλη πύλινη υδρία αποθήκευσης νερού για τις ανάγκες των νίψεων.